भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्था

  "भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्था" भेट

           
भांडारकर संस्था हे नाव मला सर्व प्रथम माहिती पडले ते संभाजी ब्रिगेडने केलेल्या हल्ल्याच्या बातमीने. त्यावेळी भांडारकर ही संस्था काय आहे हे मात्र समजले नव्हते, पण हल्ला होण्यासारखे या संस्थेच्या बाबतीत काय घडले हे जाणून घेण्याविषयी मात्र खूपच उत्सुकता वाढली होती. तेव्हापासून या संस्थेला भेट देऊन समजून घेण्याची इच्छा कायम मनात होती. ही इच्छा वृत्तपत्रविद्या व संज्ञापन विभाग सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठच्या वृत्तपत्रविद्या पदविका अभ्यासक्रमाच्या  संस्था भेटीने पूर्ण केली.  भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेची ही भेट प्रा. अभिषेक भोसले यांनी २१ जानेवारी २०१७ रोजी सकाळी ८ वाजता आयोजित केली होती. भेटी दरम्यान संस्थेची सूक्ष्म तपशिलासह परिपूर्ण माहिती मिळावी यासाठी प्रा. भोसले यांनी तेथील तज्ज्ञ व्यक्तींशी संपर्क केला होता.

           
मित्रांशी आणि इतर जेष्ठ मान्यवरांशी अनेकदा चर्चा करताना भांडारकर संस्थेच्या संशोधन कार्याचा आणि तेथे संकलित आणि जतन करून ठेवलेल्या ऐतिहासिक ठेव्यांचा उल्लेख हा नेहमी ऐकू येत होता. हा उल्लेख सध्या सुरु असलेल्या इतिहासाच्या वादग्रस्त चर्चा आणि परस्पर विरोधी दाव्यांच्या पार्श्वभूमीवर तर अधिकच वाढला होता. कोणता इतिहास खरा ? कोणता इतिहास खोटा ? संशोधन म्हणजे काय ? संशोधन कसे करावे ? कसे करतात ? इतिहास लेखनात संदर्भांचा कसा उपयोग करतात ? संदर्भांची विश्वासहार्यता कशी ठरते ? यासर्वच प्रश्नांची उत्तरे या भेटीतून मिळवायची होती. ती अपेक्षेप्रमाणे या भेटीतून पूर्ण झाली याबद्दल समाधान आहे. याबाबतच्या सर्वच निरीक्षणांचा आणि अनुभवांचा हा भेट अहवाल ...


भांडारकर संस्थेविषयी

           
भांडारकर ही भारतातील एक अग्रगण्य आणि नामांकित इतिहास संशोधन संस्था आहे. भांडारकर संस्थेची स्थापना अभ्यासक रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर यांच्या ऐशीव्या वाढदिवसाच्या निमित्ताने त्यांच्या विद्यार्थ्यांनी आणि हितचिंतकांनी  ६ जुलै १९१७ रोजी केली. त्यांचे संशोधनात्मक काम पुढेही चालू राहावे म्हणून ही स्थापना करण्यात आली होती. टाटांनी दिलेल्या देणगीतून टाटा हॉल एका मोठ्या माळरानावर उभारण्यात आला होता. भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्था ही महाराष्ट्रामधील पुणे शहरातील ऐतिहासिक संशोधन संस्था आहे . ही संस्था भारतातील एक प्रमुख प्राच्यविद्या संस्था असून आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील  महत्त्वाची संशोधन संस्था आहे. प्राकृत डिक्शनरी हा महत्त्वपूर्ण प्रकल्प संस्थेने पूर्णत्वास नेण्याकडे वाटचाल केली आहे. केवळ अभ्यास आणि संशोधन या कार्यालाच वाहून घेतलेल्या अभ्यासकांची पिढी घडविण्याचे कार्य संस्थेने केले आहे.

     
रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर

           
रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर हे संस्कृत पंडित, मराठी शिक्षणतज्ज्ञ, समाजसुधारक व प्रार्थना समाजाचे संस्थापक सदस्य होते. भांडारकरांचा जन्म ६ जुलै १८३७ रोजी महाराष्ट्रात मालवण येथे झाला. त्यांचे शिक्षण मालवण, रत्नागिरी, मुंबई येथे झाले. ते मुंबई विद्यापीठाच्या पहिल्या बॅचचे विद्यार्थी होते, त्यांच्यासोबत महादेव रानडे हेही होते.  काही काळ शाळांमध्ये मुख्याध्यापक म्हणून काम केल्यानंतर त्यांना मुंबईच्या एल्फिन्स्टन महाविद्यालयात आणि नंतर पुण्याला डेक्कन कॉलेजामध्ये संस्कृत भाषेचे प्राध्यापक म्हणून नेमणूक मिळाली. इ.स. १८९२ साली डेक्कन कॉलेजातून ते निवृत्त झाले. पुढे इ.स. १८९३-९५ सालांदरम्यान ते मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू होते. ज्या काळात पाली, मागधी यांसारख्या प्राकृत भाषांचा अभ्यास करणारे दुर्मीळ होते, त्या काळात डॉ. भांडारकरांनी प्राकृत भाषा, ब्राह्मी, खरोष्टी या लिप्या वगैरेंचे संपूर्ण ज्ञान मिळवून भारताच्या इतिहासाचे संशोधन केले, आणि लुप्तप्राय झालेला इतिहासाची पुनर्मांडणी करून तो प्रकाशात आणला. भारतातील हस्तलिखित ग्रंथांचा शोध घेऊन त्यांना प्रकाशित करण्याचे काम तत्कालीन सरकारने भांडारकरांवर सोपवले. त्यांनी पाच जाडजूड ग्रंथ लिहून हे काम बऱ्याच प्रमाणात साध्य केले. पुरातत्त्वशास्त्राचा इतिहास अभ्यास करणारे संशोधक त्यांचे ग्रंथ आजही प्रमाण मानतात. १८८३ साली व्हिएन्नामध्ये भरलेल्या प्राच्यविद्या विद्वानांच्या परिषदेत हजर राहिलेल्या भांडारकरांच्या अभ्यासाचा आवाका पाहून तेथले सरकार तसेच जागतिक विद्वान अचंबित झाले आणि त्यांनी भांडारकरांना सी.आई.ई. (Companion of the Order of the Indian Empire) ही पदवी देऊन सन्मानित केले. त्या पहिल्या युरोपीय प्राच्यविद्या परिषदेत भांडारकरांनी नाशिकजवळील लेण्यांमधल्या शिलालेखांचा अर्थ विशद करून सांगितला. या घटनेमुळे युरोपात प्राच्यविद्या विशारद म्हणून त्यांच्या कार्याची महती पसरली आणि त्यांना डॉक्टर ऑफ लेटर्ससह अनेक मानद सन्मान मिळाले. भांडारकरांनी प्राच्यविद्याविषयक विपुल ग्रंथरचना केली.

    
भांडारकरांनी लिहिलेले ग्रंथ-

•        भारताचा पुरातत्त्व इतिहास- पाच खंड

•        मुंबई निर्देशिकेसाठी (Bombay Gazetteers) लिहिलेला "दक्षिण भारताचा इतिहास"

•        वायुपुराण या ग्रंथाचा इग्रजी अनुवाद (अपूर्ण)

•        भवभूतीच्या "मालती माधव" वर टीका

•        फक्त इंग्रजी जाणणार्यांतसाठी संस्कृत व्याकरण भाग १ आणि २, वगैरे.

•       महाभारताची चिकित्सक आवृत्ती

           
जगभरात या संस्थेची ओळख महाभारतावरील संशोधनात्मक कामासाठी आहे. महाभारत हे रामायणापेक्षाही तुलनेने कितीतरी मोठे आहे. तो येथील प्राचीन साहित्याचा महत्वाचा ठेवा म्हणून ओळखला जातो. म्हणूनच तो निर्दोष  बनवण्यासाठी चिकित्सक अभ्यासाचे मोठे काम येथे झाले. थोडक्यात मूळ महाभारत काय असू शकेल याचा शोध पोथ्यांच्या साहाय्याने केला गेला. हे काम जवळ जवळ १२०० पोथ्या गोळा केल्या. त्यातील ७७४ पोथ्यांचा वापर करून १९ खंडांची आवृत्ती तयार करण्यात आली. ती विक्रीसाठी उपलब्ध आहे.

           
एक पोथी आधाराला घेऊन त्यातील प्रत्येक श्लोकांची व अक्षरांची इतर पोथ्यांतील श्लोकाशी व अक्षरांशी तुलना करून अभ्यास केला गेला. महाभारतामध्ये एक लाखापेक्षा जास्त श्लोक आहेत. अशा ७७४ पोथ्यांतील प्रत्येक अक्षराचा अभ्यास केला गेला आहे. महाभारताच्या या चिकित्सक आवृत्तीत पानाच्या एक चतुर्थांश भागात ४ ते ५ श्लोक दिसतील, बाकीच्या उरलेल्या तीन चतुर्थांश भागात प्रक्षिप्त व इतर भागांच्या नोंदींचा तपशील आहे. ज्यावेळी कॉम्पुटर नव्हते अशा काळात भांडारकर संस्थेची २५ ते ३० तज्ञ असलेली टीम सातत्याने काम करत होती. जवळ जवळ ४८ वर्षे हे काम सुरु होते. १९१८ मध्ये सुरु होऊन १९६६ मध्ये ते पूर्ण झाले. आवृत्तीचे प्रकाशन  तेंव्हाचे तत्कालीन राष्ट्रपती डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या हस्ते झाले. हे काम पाश्चात्य देशात हातात घेऊन बंद करण्यात आले होते. ते त्यांना शक्य झाले नाही. ते काम या संस्थेने करून दाखवले. संस्थेने १९१९ मध्ये महाभारताची चिकित्सक आवृत्ती प्रकाशित करण्याचा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प हाती घेतला. विष्णू सीताराम सुखठणकर यांची महाभारत प्रकल्पाच्या संपादकपदी नियुक्ती करण्यात आली. या प्रकल्पाला ब्रिटिश अकॅडेमीने अर्थसाह्य केले होते. सुखटणकर यांच्या निधनानंतर श्रीपाद कृष्ण बेलवलकर यांच्याकडे संपादकपदाची धुरा सोपविण्यात आली. १९४३ मध्ये संस्थेच्या रौप्यमहोत्सवी वर्षांच्या कार्यक्रमास स्वातंत्र्योत्तर काळात राष्ट्रपती झालेले डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन उपस्थित होते. तर, १९६८ मध्ये झालेल्या सुवर्णमहोत्सवी कार्यक्रमास राष्ट्रपती डॉ. झाकीर हुसेन उपस्थित होते.

     
प्राच्य विद्या परिषद


अखिल भारतीय प्राच्यविद्या परिषद (ऑल इंडिया ओरिएन्टल कॉन्फरन्स) ही भांडारकर संस्थेने दिलेली देणगी आहे. संस्कृत आणि प्राच्यविद्या क्षेत्रातील अभ्यासक आणि संशोधकांचे संमेलन असे या परिषदेचे स्वरूप असून आतापर्यंत देशभरात विविध ठिकाणी ४७ परिषदा झाल्या आहेत.

     
ग्रंथभांडार

           
ह्या संस्थेत अंदाजे १,२५,००० प्राचीन दुर्मिळ ग्रंथ तसेच २९,५१० हस्तलिखिते जतन करून ठेवण्यात आली आहेत. प्राच्यविद्या संशोधक डॉ. रा.ना. दांडेकर यांनी ५४ वर्षे भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेच्या मानद सचिवपदाची धुरा सांभाळली होती. त्यांच्या कामाची दाखल घेत भांडारकर संस्थेतील ग्रंथालयाला "डॉ. रा.ना. दांडेकर ग्रंथालया" नाव देण्यात आले आहे. या ग्रंथालयात भारतीय आणि युरोपियन भाषेतील सव्वा लाख पुस्तकांचा समावेश असून त्यापैकी २० हजार पुस्तके दुर्मिळ आहेत.

         

  
हस्तलिखित ग्रंथ विभाग

           
पूर्वी डेक्कन कॉलेजमधील हस्थलिखितांचा मोठा संग्रह भांडारकर संस्थेत आणला गेला आहे. ब्रिटिश शासनाच्या हे लक्षात आले होते की भारतातील प्राचीन साहित्य हे पोथ्यांमध्ये आहे. जर ते शोधून काढायचे असेल तर पोथ्या गोळा केल्या पाहिजे. त्या उद्देशाने देशभरातून पोथ्या गोळा करण्याचा प्रकल्प सुरु केला गेला. त्यात बॉम्बे प्रेसिडेंसि आणि भारताचा पश्चिम भाग येथून पोथ्या गोळा करण्याचे काम बॉम्बे प्रेसिडेन्सी मधील जाणकारांकडे सोपवण्यात आले. त्याच्यामध्ये भांडारकर हे ही होते. उत्तर कर्नाटक, महाराष्ट्र, गुजरात, राजस्थान अशा विविध भागातून या पोथ्या आणल्या गेल्या. हे काम १८६६ ला सुरु झाले होते. सुरुवातीस या पोथ्या गोळा करून मुंबईच्या एंफिल्स्टन कॉलेजमध्ये ठेवण्यात आल्या, पण मुंबईची दमट हवा पोथ्यांच्या जतनासाठी योग्य नाही असे लक्षात आले, म्हणून तो संग्रह डेक्कन कॉलेज मध्ये पुण्यात आणला गेला.

           
पुढे  १९१७ नंतर भांडारकर संस्थेच्या संस्थापकांनी, "संस्थेची स्थापनाच मुळी प्राच्यविद्येच्या संशोधनासाठी झाली आहे, या सर्व साहित्याचा आम्ही वापर करू तरी हा संग्रह आमच्याकडे द्यावा" अशी विनंती केली. त्याप्रमाणे १९२२ मध्ये हा संग्रह भांडारकर संस्थेकडे देण्यात आला. त्यात १८००० पोथ्या होत्या. तो संग्रह डेक्कन कॉलेज मधून भांडारकर संस्थेत आणण्यात आला. त्या संग्रहात येथील कर्मचाऱ्यांनी भर घातली. आज या संस्थेत २८००० दुर्मिळ पोथ्या आहे. यात विविध भाषांचा समावेश आहे. त्यात विविध भारतीय प्रादेशिक भाषा 'बंगाली, तेलगू, कन्नड, उडिया' अशा भाषांच्या ग्रंथांचा समावेश आहे. तसेच पर्शिअन भाषेतील व  इतर सचित्र ग्रंथही येथे पाहायला मिळतात. कागद, ताडपत्र, भुजपात्र यावर लिहिलेल्या पोथ्या हे यातील वैशिट्ये. काश्मीरहून आलेल्या पोथ्या ज्या आज काश्मीरमध्येही उपलब्ध नाही, त्यात राजतरंगिणी हा संस्कृत ग्रंथ आहे. त्यात काश्मीरचा  इतिहास भुजपत्रावरील पोथ्यांमध्ये आहे. त्यावेळी तेथे 'शरद' लिपी प्रचलीत होती, त्यातीलही काही पोथ्या यात आहे. या संस्थेत पर्शिअन पोथ्यांचा स्वतंत्र विभाग आहे. त्यात 'अवेस्ता' या पर्शिअन ग्रंथाचा समावेश आहे.

 
प्रकाशन विभाग

           
भांडारकर संस्थेचा स्वतःचा असा स्वतंत्र प्रकाशन विभाग आहे. या प्रकाशन अंतर्गत अनेक मौल्यवान ग्रंथ प्रकाशित झाले आहे. संस्थेत या प्रकाशित पुस्तकांचे स्वतंत्र दालन आहे. ते सर्व ग्रंथ विक्रीस उपलब्ध करून दिले जातात.


 संशोधन विभाग व प्रशिक्षण कार्यक्रम

           
भांडारकर संस्थेच्या वतीने ऐतिहासिक संशोधनासाठी महत्वाच्या पद्धतींचे प्रशिक्षण वर्ग देखील घेतले जातात. २०१५ मध्ये येथे 'अवेस्ता' भाषेची १५ दिवसीय कार्यशाली झाली होती. त्याला देशभरातून ७०-८० लोक सहभागी झाले होते. येथे हस्थलिखितांचे जतन कसे करायचे याविषयीच्या देखील कार्यशाळा घेतल्या जातात. सर्वांना या पोथ्या व ग्रंथ बघता येतात आणि कॉपी घेता येतात. संस्थेकडून नवोदित अभ्यासकांना पोथ्या वाचण्यात मदत केली जाते. प्राकृत भाषेतील सर्वात पहिली शब्दावली (डिक्शनरी) तयार करण्याचे काम सुरु असून १५०० प्राकृत ग्रंथांचा यासाठी आधार घेण्यात येतो. प्राकृत ही भाषा नसून अनेक भाषांचा समूह आहे. या शब्दावलीत फक्त शब्दार्थाच नसून संदर्भ देखील दिलेले आहेत. हे गेली २० वर्षे काम सुरु आहे, त्यामध्ये आत्तापर्यंत ५ खंड प्रकाशित झाले आहे. यात फक्त स्वर पूर्ण झाले आहे . व्यंजनांचे काम सुरु झाले आहे. सध्या ६व्या खंडाचे काम सुरु आहे.

महाभारताच्या चिकित्सक आवृत्तीच्या मदतीने प्राचीन संस्कृतीचा अभ्यास करण्यासाठी "सांस्कृतिक सूची" तयार करण्यात येत आहे. महाभारतात अनेक प्रदेश, राजे, शस्त्रास्त्र इत्यादी गोष्टींची विषयवार सूची यात बनवण्यात येत आहे. त्याचेही आत्तापर्यंत दोन खंड प्रकाशित झाले आहे. अजूनही हे काम सुरु आहे.

         

     
संदर्भ -

भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्था

http://www.bori.ac.in/

https://mr.wikipedia.org/wiki

शंभरी.. भांडारकर प्राच्यविद्या संस्थेची
http://www.loksatta.com/lekha-news/the-bhandarkar-oriental-research-institute-centenary-year-start-1268278/

भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर

https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/khandas/khand12/index.php/component/content/article?id=9971

भांडारकर संस्था: सांस्कृतिक संचित

http://www.lokmat.com/storypage.php?catid=297&newsid=13492606

http://maharashtratimes.indiatimes.com/cold-wave/ravivar-mata/bhandarkar-institute-celebrating-hundrerd-years/articleshow/53134407.cms

http://marathi.eenaduindia.com/State/WesternMaharashtra/Pune/PuneCity/2016/07/07105854/cenetary-festival-started-on-wednesday.vpf